W dniach 21-24 października 2004 r. w Krakowie, Nowym Targu oraz w Bukowinie Tatrzańskiej miała miejsce międzynarodowa konferencja naukowa pt. Góry i góralszczyzna w dziejach i kulturze pogranicza polsko-słowackiego.

Organizatorem konferencji, przy wsparciu finansowym funduszu małych projektów euroregionalnych Phare Unii Europejskiej, była Podhalańska Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Targu. Uczelnia, która dopiero od nieco ponad trzech lat zaistniała na tym terenie i już staje się być znaczącym ośrodkiem życia społecznego i kulturalno-naukowego regionu. Konferencja zbiegła się z dwiema znaczącymi na Podhalu jubileuszami, tj. stuleciem góralskiego ruchu regionalnego oraz osiemdziesięcioleciem powołania do życia Związku Podhalan. Współorganizatorami konferencji byli: Uniwersytet Jagielloński - który jak ojciec chrzestny wniósł znaczący wkład w utworzenie PPWSZ w Nowym Targu oraz Związek Podhalan. Współudział w organizację konferencji wniosły również: Tatrzański Park Narodowy - obchodzący w tym czasie pięćdziesięciolecie swojego istnienia, Euroregion „Tatry" oraz Nowotarski odział Polskiego Towarzystwa Historycznego. W skład komitetu honorowego konferencji weszło wielu prominentnych osób życia nauki i kultury, władz administracyjnych i kościelnych, organizacji społecznych regionu Małopolski oraz kraju. Uczestniczyli w nim również przedstawiciele strony słowackiej w osobach Konsula Republiki Słowacji w Krakowie oraz Prezesa słowackiego Euroregionu „Tatry". Przewodnictwo konferencji objął JM Rektor „Podhalańskiej" prof. dr hab. Stanisław Hodorowicz.

Uroczyste otwarcie konferencji i jej pierwsza sesja plenarna odbyły się w Krakowie, we wspaniałej oprawie Auli Collegium Novum UJ, z udziałem kapeli góralskiej z Bukowiny Tatrzańskiej, występującej w pięknych ludowych strojach. Tworzyła ona tło i muzyczny ornament dla części wystąpień, jak również uatrakcyjnienie krótkich przerw pomiędzy nimi. Połączenie dostojności miejsca ze strojami i muzyką skalnego Podhala było wyjątkowo rzadkim i niepowtarzalnym wydarzeniem. Należy zaznaczyć, że otwierający konferencję Rektor PPWSZ prof. S. Hodorowicz, jako rodowity góral wystąpił również w oryginalnym góralskim stroju ludowym. W tym „przyodziewku" występował nadal podczas prezentowania swojego referatu (pt. „Góralskość Górali") gwarą swoich przodków, co wzbudziło szczególne zainteresowanie uczestników. Dalszą część obrad prowadzono w miejscach, gdzie góralskość w codzienności mieszkańców jest ściśle związana z ich życiem, obyczajami i kulturą, tj. w Nowym Targu i Bukowinie Tatrzańskiej. W godzinach przed południowych nowotarski Miejski Ośrodek Kultury był miejscem plenarnych obrad w których, oprócz zgłoszonych wcześniej profesjonalistów, uczestniczyli również zainteresowani mieszkańcy miasta i okolicy oraz rządna wiedzy o swoim regionie młodzież lokalnych szkół średnich. W godzinach popołudniowych obrady sekcyjne prowadzono w dobrze dostosowanych do tego celu pomieszczeniach Domu Wczasowego „Rysy" w Bukowinie Tatrzańskiej.

Udział w konferencji wzięło ponad 200 osób, w tym również młodzież szkół średnich regionu, nauczyciele oraz zaproszeni goście i zainteresowani tematyką konferencji przedstawiciele społeczności Nowego Targu i okolic. Podczas konferencji w ramach sesji plenarnych oraz obrad w sekcjach tematycznych wygłoszono blisko sto referatów obejmujących tematykę z zakresu historii, kultury, przyrody, jak również literatury i języka regionu. Znamiennym jest, że autorami prezentowanych wystąpień byli luminarze nauki różnych specjalności, spośród których blisko dwadzieścia osób posiada tytuły naukowe profesora, kilkadziesiąt posiada stopnie doktora, lub doktora habilitowanego, a pozostali prezentowali grupę uznanych specjalistów w danej dziedzinie wiedzy. Prezentowali oni różne ośrodki naukowe, akademickie, jak również organizacje społeczne Polski i Słowacji (Białystok, Bratysława, Dolny Kubin, Katowice, Kielce, Kraków, Lublin, Łódź, Martin, Nowy Targ, Tarnów, Wałbrzych, Zakopane, Zielona Góra) Z tego też względu konferencja spotkała się z dużym zainteresowaniem w polskich i słowackich środowiskach naukowych, akademickich, jak również młodzieży i społeczeństwa regionu. Należy zaznaczyć, że prezentowane wystąpienia uczestniczących w konferencji Słowaków nie wymagały tłumaczenia na język polski, podobnie jak wystarczająco zrozumiałe dla nich były referaty prezentowane w języku polskim.

Podczas żarliwej dyskusji dochodziło również do ostrych sporów merytorycznych w zakresie tematyki prezentującej burzliwą przeszłość tych ziem i wydarzeń, jakie miały miejsce w rejonie pogranicza, widzianych odmiennie przez różne osoby lub środowiska czy społeczności. W konsekwencji zmierzano do znalezienia wspólnej płaszczyzny oceny historii, perspektyw rozwoju zamieszkujących tu społeczności, dobrej współpracy w zakresie ochrony wspólnych dóbr kultury, środowiska naturalnego regionu, jak również turystyki i gospodarki.

Szczególnie godne zainteresowania były referaty prezentujące historyczne aspekty rozwoju regionu, jego kultury, literatury i języka, skarbów przyrody i ich ochronę. Z pośród wielu prezentacji pragnę przypomnieć te, które szczególnie wzbudziły moją uwagę, lub bardziej ożywioną dyskusję uczestników konferencji. W kolejności chronologicznej były nimi następujące referaty:

• „Międzynarodowa Komisja do Badania Kultury Ludowej w Karpatach" - prezentowany przez prof. Danutę Tylkową z PAN. Autorka przedstawiła historię powstania Komisji, całokształt jej działania, zakres, program i perspektywy dalszych badań tych zagadnień, jak również współpracę międzynarodową realizowaną w ramach umowy pomiędzy Akademiami Nauk poszczególnych krajów.
  
  
• „Życie pasterskie w Tatrach" - prezentowany przez prof. Bronisławę Kopczyńską Jaworską z Uniwersytetu Jagiellońskiego, przedstawiający na tle krótkiej historii zainteresowania się pasterstwem przez podróżników i badaczy Tatr, wpływ życia pasterskiego na kulturę regionu i kształtowanie subregionów kulturowych, jak również regionalne zróżnicowanie gospodarki pasterskiej w Tatrach.
  
  
• „Ustrój wsi podhalańskiej do 1770r." - omawiany przez dr hab. Henryka Rucińskiego z uniwersytetu w Białymstoku. Autor w bardzo przystępny sposób, na podstawie udokumentowanych wydarzeń historycznych prezentuje zmiany jakim ulegała wieś podhalańska prawie od początków XIII wieku, tj. od przywileju Henryka Brodatego do końca wieku XVIII, kiedy Podhale było pod panowaniem austriackim.
  
  
• „Socialno-priestorove znaky regionov obyvanych goralmi na Slovensku" - prezentowane przez dr Lubomira Faltana ze Słowackiej Akademii Nauk. Autor w swoim wystąpieniu opierając się na wynikach badań przedstawił tożsamość narodową w aspektach życia górali w różnych regionach Tatr na terenie Słowacji.
  
  
• „Dzieje starań o ochronę Tatr i utworzenie międzynarodowego polsko-czechosłowackiego parku przyrody" - prezentowany przez mgr Wiesława Siarzewskiego z Tatrzańskiego Parku Narodowego. Na tle rozwoju historycznego regionu, autor prezentuje dostrzegane po obu stronach granicy polsko-czechosłowackiej, już w latach 1924-1926, potrzeby utworzenia pogranicznych terenów ochronnych. Przypomina również historię powołania w słowackiej części Tatr TANAP-u (1948) i nieco później (1954) TPN-u po stronie polskiej. Parki te od 1993r. uznane są jako Międzynarodowy Rezerwat Biosfery „Tatry".
  
  
• „Współpraca Tatrzańskiego Ochotniczego Pogotowia Ratunkowego i Horskiej Zachrannej Slużby jako przykład współdziałania w Europie bez granic", prezentowany przez mgr inż. Adama Maraska z Tatrzańskiego Ochotniczego Pogotowia Ratunkowego. Na podstawie licznych przykładów autor omawia szeroką współpracę GOPR z ZHS na początku lat 90-tych oraz aktualny, znacznie poszerzony, stan współpracy obu służb ratowniczych.
  

Również pozostałe referaty, prezentowane podczas obrad plenarnych konferencji oraz w ramach obrad sekcyjnych, budziły duże zainteresowanie uczestników wyrażające się żywą dyskusją i uzupełniającymi wypowiedziami rozszerzającymi wiedzę w zakresie poszczególnych tematów.

Podczas konferencji odbyło się również szereg spotkań dyskusyjnych - obejmujących swym zakresem szeroko rozumianą tematykę góralszczyzny, okolicznościowych imprez, prezentacji i wystaw, spośród których na szczególna uwagę zasługują;

„Wieczór szaflarski" - spontanicznie zorganizowany przez dziesięcioosobową grupę regionalnych działaczy Gminy Szaflary, wraz z jej wójtem Stanisławem Ślimakiem -organizatorem i moderatorem imprezy oraz przewodniczącym Rady Gminy - Martą Zagórską, w towarzystwie góralskiej kapeli. Gawędy i gadki góralskie połączone z poezją i filozofią po góralsku wg moduły ks. Tischnera, uzupełniane wspomnieniami i anegdotami z jego życia, łączone i ozdabiane ostrymi nutami basów i gęśli oraz innych instrumentów szaflarskiej kapeli, zgotowały uczestnikom spotkania moc niezapomnianych wrażeń, emocji, jak również bagaż dodatkowo odkrywanych skarbów regionalizmu i góralskości oraz specyfiki tego co można nazwać prawdziwą, nieskażoną kulturą ludzi tego regionu.

„Bukowiański wieczór" muzyki góralskiej w wykonaniu członków kapel góralskich z Jurgowa i Bukowiny Tatrzańskiej. Przygotowany przez wójta Bukowiny Tatrzańskiej Józefa Modłę, interesująco zaprezentował uczestnikom konferencji walory turystyczne tej najwyżej położonej w Polsce gminy, jej historię i nadal rozwijającą się popularność. Zachęcając uczestników spotkania do korzystania również w przyszłości z walorów turystycznych i regionalnej specyfiki gminy, wójt Modła ufundował zebranym smakowitego barana z rożna, przyrządzonego, podlewanego i podanego wg starej receptury bukowiańskich górali. Pomimo iż październikowa pogoda uniemożliwiła serwowanie barana gdzieś na polanie pod reglami, bezpośrednio z ognia watry, to jednak atmosfera spotkania, będąca wynikiem wprowadzenia przez wójta Modłę odpowiedniego nastroju, pozwoliła uczestnikom nieco zniwelować różnice odbioru wydarzeń jakie dawała sala restauracji DW "Rysy" w odniesieniu do leśnej polany.

Podczas trwania konferencji, zarówno w Nowym Targu jak i w Bukowinie Tatrzańskiej, w holach obok sal wykładowych zorganizowano stoiska prezentujące ludowe malarstwo, rzeźby, ceramikę, tkaniny, i in. wyroby sztuki ludowej polskiego i słowackiego Podtatrza. Cieszyły się one dużym zainteresowaniem uczestników, tym bardziej, że większość tych wyrobów była przeznaczona do sprzedaży.

Archiwum Państwowe w Nowym Targu, przy współpracy organizatorów konferencji zaprezentowało uczestnikom wspaniałą wystawę unikalnych starodruków, zatytułowaną „Nowy Targ w staropolskim dokumencie historycznym". Zlokalizowano ją w bezpośredniej bliskości sali obrad konferencji, w Miejskim Ośrodku Kultury. Wystawa wzbudzała duże zainteresowanie zarówno uczestników konferencji jak i licznych gości, a szczególnie młodzieży lokalnych szkół.

Korzystając z krótkiej przerwy pomiędzy obradami plenarnymi a sesjami, uczestnicy konferencji zwiedzili wspaniałą wystawę malarstwa i grafiki pt. „Górale, górale..." zorganizowaną przez Muzeum Tatrzańskie w Zakopanem. Dzięki życzliwości Dyrekcji Muzeum wystawa została przedłużona tak, aby dać możliwość obejrzenia jej również uczestnikom konferencji. Dla większości z nich była to prawdziwa uczta duchowa trwale pozostająca w pamięci.

Nie można pominąć również dwóch znaczących wydarzeń jakie miały miejsce podczas przejazdu uczestników w dniu rozpoczęcia konferencji, z Krakowa do Nowego Targu, którymi były:

• zwiedzanie głównego sanktuarium Podhala w Ludźmierzu
• spotkania nad grobem ks. prof. J. Tischnera z jego uczniem A. Sulikowskim, który we wspomnieniach o tym wybitnym człowieku - góralskim filozofie, przypomniał uczestnikom wiele ciekawostek i zdarzeń z życia księdza, przyozdobionych licznymi anegdotami, utrwalającymi tę postać nie tylko na Podhalu.

Z okazji konferencji Poczta Polska wydała okolicznościową kartkę pocztową oraz stempel, dostępne w ośrodkach przebywania uczestników i innych zainteresowanych.

Podczas konferencji zaprezentowano po raz pierwszy nową pozycję wydawniczą, przygotowaną przez PPWSZ w Nowym Targu - „Słownik gwary górali Skalnego Podhala", autorstwa syna tej ziemi, Stanisława Hodorowicza. Jako pierwsza, szczególnie oczekiwana pozycja gwarowej leksykografii wzbudziła duże zainteresowanie uczestników, a skromny nakład wydania już w chwili obecnej zbliża się do wyczerpania.

Podsumowując konferencję, należy stwierdzić że spotkała się z dużym zainteresowaniem uczestników, zaproszonych gości, lokalnych społeczności, jak również wielu środowisk naukowych i akademickich w kraju i na Słowacji. Szczególne zainteresowanie należy odnotować w Związku Euroregion „Tatry". Należy uznać, że założony przez organizatorów cel, zapoznania szerokiej społeczności w Polsce i na Słowacji z dziejami, kulturą, gospodarką regionu po obu stronach istniejącej jeszcze granicy, został w pełni osiągnięty. Zakłada się, że pokłosiem konferencji będą coroczne, podobne spotkania, łączące obie strony społeczności pogranicza polsko-słowackiego. Każdorazowo tematyka ich będzie jednak zawężona do zagadnień monotematycznych, umożliwiających wnikliwsze przeprowadzenie analizy omawianej problematyki i wyciągnięcie bardziej udokumentowanych wniosków.